«می‌خواهم شکایت کنم» جمله‌ای است که تقریباً برای هر مشکل حقوقی به کار می‌بریم؛ اما در دستگاه قضایی، شکایت‌کردن با دادخواست‌دادن دو مسیر جدا با قواعد، هزینه و نتیجه‌ی متفاوت است. انتخاب اشتباه یعنی هدررفتن چند ماه زمان.
تفاوت در یک نگاه
| دعوای حقوقی | دعوای کیفری | |
|---|---|---|
| هدف | گرفتن حق یا جبران خسارت | مجازات مرتکب جرم |
| با چه برگه‌ای شروع می‌شود | دادخواست | شکواییه |
| طرفین | خواهان و خوانده | شاکی و مشتکی‌عنه (متهم) |
| مرجع شروع رسیدگی | دادگاه حقوقی | معمولاً دادسرا و سپس دادگاه کیفری |
| هزینه‌ی دادرسی | در دعاوی مالی، متناسب با مبلغ خواسته | معمولاً مبلغی ثابت و اندک |
| نتیجه | محکومیت به پرداخت، تحویل، تنظیم سند و مانند آن | حبس، جزای نقدی و سایر مجازات‌ها |
دادخواست چیست؟
وقتی کسی به تعهدش عمل نکرده یا حقی از شما را نمی‌دهد، بی‌آنکه لزوماً جرمی رخ داده باشد، باید دادخواست بدهید؛ مثل مطالبه‌ی طلب، الزام به تنظیم سند، تخلیه‌ی ملک یا مطالبه‌ی خسارت قراردادی. دادخواست روی فرم مخصوص و از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود و باید «خواسته»، دلایل و مشخصات دقیق خوانده در آن بیاید. نقص در همین موارد، از رایج‌ترین دلایل ردشدن یا طولانی‌شدن پرونده است.
شکواییه چیست؟
اگر رفتار طرف مقابل در قانون جرم شناخته شده باشد، مثل کلاهبرداری، خیانت در امانت، سرقت، توهین یا ضرب‌وجرح، با شکواییه شروع می‌کنید. پرونده معمولاً در دادسرا بررسی می‌شود و اگر دلایل کافی باشد با صدور کیفرخواست به دادگاه می‌رود. در جرایم «قابل گذشت»، با رضایت شاکی رسیدگی متوقف می‌شود؛ در جرایم «غیرقابل گذشت»، رضایت فقط می‌تواند در تخفیف مجازات اثر داشته باشد.
وقتی یک موضوع هر دو جنبه را دارد
بعضی اتفاق‌ها هم جرم‌اند و هم خسارت مالی دارند. مثلاً کسی که با فریب پول شما را گرفته، هم قابل تعقیب کیفری است و هم باید پول را برگرداند. در این موارد می‌توانید ضمن پرونده‌ی کیفری، «دادخواست ضرر و زیان ناشی از جرم» هم بدهید یا جداگانه دعوای حقوقی طرح کنید.
نکته: هر بدقولی و بدحسابی جرم نیست. اگر موضوعی را که ماهیت حقوقی دارد با شکواییه پیگیری کنید، نتیجه معمولاً قرار منع تعقیب است و باید از ابتدا دادخواست بدهید.
اظهارنامه کجای ماجراست؟
اظهارنامه نه دادخواست است نه شکواییه؛ ابزاری رسمی است برای اینکه خواسته‌تان را به طرف مقابل اعلام کنید و تاریخ این اعلام ثبت شود. در برخی دعاوی، مثل خیانت در امانت یا مطالبه‌ی برخی تعهدات، ارسال اظهارنامه پیش از اقدام قضایی عملاً لازم است و در بسیاری موارد دیگر، موضع شما را در دادگاه تقویت می‌کند.
قبل از هر اقدامی
- در سامانه‌ی ثنا ثبت‌نام کنید؛ ابلاغ‌های قضایی الکترونیکی است.
- مدارک را مرتب کنید: قرارداد، رسید، پیام‌ها، شهود.
- مشخص کنید دقیقاً چه می‌خواهید: پس‌گرفتن پول، اجرای تعهد یا مجازات طرف.
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین مشاوره‌ی حقوقی نیست. قوانین و رویه‌ها ممکن است تغییر کنند و هر پرونده شرایط خودش را دارد؛ پیش از هر اقدامی با وکیل مشورت کنید.
